Kênh Rạch Sài Gòn - "Venice Phương Đông"?

Sài Gòn đã từng có khả năng trở thành "Venice Phương Đông"

Nếu bóc tách từng lớp lịch sử, sẽ thấy mạch máu nuôi dưỡng Sài Gòn suốt hơn 320 năm chính là hệ thống kênh rạch chằng chịt. Từ một vùng đầm lầy hoang sơ, vùng đất này đã vươn mình nhờ sông nước.

Nhưng trớ trêu thay, chính sự phát triển ấy đã làm thay đổi vận mệnh và diện mạo của những dòng chảy xanh này.

Sài Gòn Gia Định vốn là một vùng trũng thấp, hệ thống sông ngòi, kênh rạch tự nhiên dày đặc, tạo thành một "mê cung" nước. Địa thế này được hình thành từ sự bồi đắp của sông Đồng Nai và sông Sài Gòn.

Cho tới đầu thế kỷ 19, kênh rạch vẫn là con duy nhất hiệu quả nơi đây. Các con rạch tự nhiên như Bến Nghé, Thị Nghè, Tàu Hủ không chỉ là ranh giới địa lý mà còn là con đường giao thương huyết mạch, nối liền Gia Định với miền Tây Nam Bộ và ra biển Đông.

Chính nhờ sự lưu thông thuận tiện này đã giúp Sài Gòn sớm trở thành một thương cảng sầm uất, nơi hội tụ của các ghe bầu từ miền Trung, ghe lườn từ miền Tây đổ về.

Một ngôi nhà ở vùng Tân Định, nơi đã từng là khu làng chài

Mỗi con rạch thời đó đều gắn liền với một loại hình giao thương. Rạch Lò Gốm là nơi tập trung các lò sản xuất gốm sứ; rạch Tàu Hủ là nơi trung chuyển lúa gạo từ miền Tây lên. Các "Bến" (như Bến Chương Dương, Bến Hàm Tử, Bến Vân Đồn) thực chất là các cảng sông nhỏ, nơi giao thoa văn hóa và hàng hóa.

Người dân sống dọc hai bên bờ kênh, sử dụng nước sông cho sinh hoạt và tưới tiêu. Những ngôi nhà sàn san sát nhau trên mặt nước đã trở thành hình ảnh đặc trưng của một "đô thị sông nước".

Sông Arroyo (nay là kênh Tàu Hủ - Bến Nghé)

Người Pháp khi mới đến Sài Gòn đã rất ngạc nhiên trước mạng lưới kênh rạch ở đây và từng muốn biến nơi này thành một "Venice phương Đông". Tuy nhiên, để xây dựng một đô thị kiểu Pháp với các đại lộ thẳng tắp, họ lại bắt đầu quá trình lấp kênh.

+Kênh Lớn (Grand Canal), con kênh chạy thẳng vào trung tâm, đã bị lấp để trở thành đại lộ Charner (nay là phố đi bộ Nguyễn Huệ).

+Kênh Bonard bị lấp để trở thành đường Lê Lợi. Việc lấp kênh giúp mở rộng không gian đường bộ nhưng cũng bắt đầu làm mất đi khả năng thoát nước tự nhiên của thành phố.

Giấc mộng "Venice" tan tành...

Rồi thời gian cứ trôi, chính biến cứ tới, nhưng dòng chảy của đời sống vẫn hiển hiện trên những dòng chảy này.

Áp lực dân số tăng nhanh khiến các dòng kênh bị bức tử. Người dân di cư dựng nhà tạm bợ tràn ra lòng kênh, biến những con kênh trong xanh ngày nào như Nhiêu Lộc - Thị Nghè, hay Tàu Hủ - Bến Nghé dần trở thành những "dòng sông chết" với màu nước đen kịt và mùi hôi nồng nặc.

Tôi nhớ đầu những năm 90, tôi hay được ba chở qua lại Cầu Kiệu (Hai Bà Trưng) mỗi ngày, và lần nào đi sang cũng được ba dặn "chuẩn bị nín thở". Quay qua thì chỉ thấy uốn lượn một dải đen kịt, đặc quánh...

Đây có lẽ là giai đoạn buồn nhất trong lịch sử sông nước Sài Gòn.

Ngày nay, sau nhiều dự án cải tạo nghìn tỷ, hệ thống kênh rạch Sài Gòn đang dần tốt lên, dù dưới các hình thái khác: không gian xanh, du lịch đường thủy, làm hình ảnh...

*Riêng các khoản câu cá ở kênh thì tôi nghĩ chỉ nên xem như hoạt động thư giãn, còn việc ăn chúng thì... (wtf?)

Dù nhìn nhận ở góc độ nào, những dòng kênh, con rạch đã mất đi cùng lịch sử "nở ra" của thành phố là sự thật.

Bến Nghé, Thị Nghè, Tàu Hủ, Kênh Tẻ... giờ đây gắn liền với những địa danh và kỷ niệm của nhiều thế hệ người dân nơi đó.

Nhưng còn nhiều những dòng chảy khác, đã từng hòa chung nơi đất này, mãi mãi chẳng còn ai nhớ tên, hay thậm chí biết rằng chúng từng tồn tại...

Lãn Tiểu Sinh

Sài Gòn, 15/01/2026

(Bài viết tổng hợp từ nhiều nguồn)

Ảnh 1: Một ngôi nhà ở vùng Tân Định, nơi đã từng là khu làng chài

Ảnh 2: Sông Arroyo (nay là kênh Tàu Hủ - Bến Nghé)

*Theo tư liệu, ảnh chụp bởi Bozoky Dezso vào thập kỷ đầu tiên của TK20.